Selecteer een pagina

Remco Nehmelman over de Scheiding tussen kerk en staat in Nederland

Remco Nehmelman is professor publiek organisatierecht en was eerder werkzaam als hoofddocent staats- en bestuursrecht te Utrecht. In die hoedanigheid weet hij aan de hand van jurisprudentie een interessant licht te werpen op de toestand van de scheiding tussen kerk en staat in de recente Nederlandse geschiedenis. Het artikel dat hier is samengevat dateert uit 2008 en strekt derhalve niet tot de meest recente geschiedenis. Toch zijn de inzichten van Nehmelman uiterst waardevol bij het vormen van een beeld van hoe de burger, ambtenaar, wetgever en de rechter zich allen in de afgelopen jaren hebben verhouden tot de scheiding tussen kerk en staat, vrijheid van meningsuiting en godsdienstvrijheid.

De aanval op het WTC luidde een nieuw era in

In zijn artikel The Separation of Church and State: Beware of the Legislator (2008), stelt Remco Nehmelman dat er sinds de aanslagen op de Twin Towers op 9/11 een nieuw era is begonnen in de Westerse democratieën betreft het onderwerp scheiding tussen kerk en staat. Een van de vragen die het opriep was deze:

  1. ¨Is de islam een bedreiging voor de gevestigde Westerse democratieën, niet alleen vanwege de terroristische aanslagen, maar wordt de islam ook een dominant fenomeen in het politieke landschap?
  2. En zal dit leiden tot een nieuwe benadering van de scheiding tussen kerk en staat?

Om die laatste vraag te beantwoorden, schrijft Remco Nehmelman, moeten we eerst weten hoe deze democratieën tot noch toe om zijn gegaan met die scheiding tussen kerk en staat. Er zijn grote verschillen te onderscheiden: zo speelt de Grieks Orthodoxe Kerk in Griekenland een belangrijke rol in het dagelijks leven, maar ook in het onderwijs en de politiek. Dat terwijl we in Frankrijk (en in 2008 nog in Turkije) een hele andere situatie aantreffen. Daar wordt religie ook uit het onderwijs geweerd.

Tussen deze twee extremen bevinden zich landen met een minder uitgesproken positie over de scheiding tussen kerk en staat. Zo ook Nederland, dat geen duidelijke visie heeft op dit onderwerp. Als voorbeeld noemt Remco Nehmelman ons onderwijssysteem: sinds 1917 worden zowel publieke als op religieuze leest geschoeide scholen uit de staatskas gefinancierd.

Voor Nehmelman betekent de scheiding tussen kerk en staat dat noch de staat of de kerk institutionele invloed op de ander mag uitoefenen. Maar kan dit principe overeind blijven staan? Er zijn christelijke politici die het werk doen dat de kerken niet kunnen doen, maar wél zouden willen. Remco Nehmelman beschrijft eerst hoe de christelijke partijen hun invloed doen gelden, om vervolgens de vraag te beantwoorden of de islam een bedreiging vormt voor de scheiding tussen kerk en staat.

Christenen in de politiek en godslastering: Gerard Reve en de ezelgod

In 1965 schreef Reve in het tijdschrift Dialoog dat wanneer god weer terugkomt op aarde, hij in de vorm van een ezel zou verschijnen. Reve beschreef gedetailleerd hoe hij de liefde zou willen bedrijven met deze ezel geworden godheid. C.N. Van Dis, van de SGP, stelde hier kamervragen over aan de minister van Justitie en vroeg of Gerard Reve vervolgd zou worden wegens godslastering. De minister van Justitie beaamde dit. Artikel 147 van het wetboek van Strafrecht stelt godslastering (nog steeds!) strafbaar. Reve werd uiteindelijk vrijgesproken bij de Hoge Raad en is daarmee tot nu toe de laatst vervolgde voor godslastering.

Daarmee was artikel 147 Sr echter niet verdwenen uit de gedachten van politici. Toen Theo van Gogh werd vermoord (naar aanleiding van zijn kritiek op de profeet Mohammed) hield Piet Hein Donner (CDA) een pleidooi voor een herleving van het godslaster artikel. De reactie van artiesten als Hans Teeuwen smoorde deze christelijke stuiptrekking. De vrijheid van meningsuiting moest worden verdedigd niet de lange tenen van religie.  

Ook tekenaar Gregorius Nekschot moest het ontzien. Naar aanleiding van tekeningen als Mohammed die de liefde bedrijft met Anne Frank viel de politie bij hem binnen voor verhoor. De liberale partijen VVD en D66 waren hier niet blij mee en riepen de nieuwe minister van Justitie Ernst Hirsch Ballin (CDA) op het matje.

Remco Nehmelman constateert dit: in Nederland kun je nog steeds worden aangeklaagd voor godslastering, dóór de openbare aanklager, die in dienst is van de staat.

Christenen in de politiek over abortus

De relatie tussen kerk en staat wordt ook zichtbaar bij het onderwerp abortus. Remco Nehmelman schrijft dat er In de jaren zeventig een conflict ontstond over abortus, ondanks dat Nederland een tamelijk progressief land was in deze. De kliniek Bloemenhove was een doorn in het oog voor Dries van Agt ( wederom een CDA’er als minister van Justitie), omdat de kliniek ook na 12 weken zwangerschap vrouwen behandelde. Toen er eens iets mis ging bij de abortus, liet van Agt de kliniek sluiten. Het waren weer partijen als de liberale VVD die op de bres sprongen, en van Agt moest uiteindelijk forfait geven na een zware politieke strijd. In 1984 werd abortus bij de wet definitief geregeld.

Toch kwam Jet Bussemaker in 2008 onder vuur te liggen door de ChristenUnie, omdat zij toestemming had gegeven voor de selectie van embryo’s op borstkanker. Het resultaat was dat embryoselectie pas mag plaatsvinden na toetsing door een speciale commissie.    

Remco Nehmelman constateert dat ofschoon Nederland vaak wordt beschouwd als een land waar de scheiding tussen kerk en staat zeer goed is doorgevoerd, de christelijke partijen toch de politieke agenda vaak kunnen domineren. De vraag is of het een bedreiging of zelfs een doorbreking is van de scheiding tussen kerk en staat.  Strikt genomen niet, zegt Nehmelman. Toch dragen deze christelijke partijen dezelfde standpunten uit als de kerk. Maar dat is onvermijdelijk in een democratie, waar ieder individu politieke macht kan verwerven.

De islam in Nederland en de scheiding tussen kerk en staat

Toen Nehmelman dit artikel schreef, in 2008, waren er nog geen islamitische partijen (ik doel in 2017 uiteraard op DENK). Hij zegt dat er weliswaar moslims in de Tweede Kamer zitten, maar dat de christelijke partijen een grotere bedreiging vormen voor de scheiding tussen kerk en staat. Toch zijn er andere sferen waarin de islam een (kleine) bedreiging voor dit principe vormt. Aan de hand van twee voorbeelden illustreert Nehmelman dit, alhoewel er meer voorbeelden te geven zijn, zoals de toelating van imams en het stichten van islamitische scholen in Nederland.

De griffier van de rechtbank die een hoofddoekje naar de rechtszaal wilde dragen

In 2001 presenteerde de Commissie Gelijke Behandeling haar visie op de zaak waar een sollicitant voor griffier werd geweigerd omdat ze een hoofddoekje wilde dragen in de rechtszaal. Er was geen sprake van directe discriminatie, maar wel van indirecte discriminatie door de kledingvoorschriften.  

De leerkracht die geen handen wilden geven

Op de eerste dag na de zomer werd een leerkracht naar huis gestuurd toen zij te kennen gaf mannen geen hand meer te willen geven op basis van het religieuze overtuigingen. De rechtbank in Zwolle oordeelde dat hier geen sprake was van discriminatie, maar van een vertrouwensbreuk en dat het handelen van de school toelaatbaar was. De Commissie gelijke behandeling zag hierin een inbreuk op het recht van gelijke behandeling, maar de rechtbank verdedigde dat rechten als gelijke behandeling of vrijheid van godsdienst hier niet op het spel stonden.

In 2008 oordeelde de Rotterdamse rechtbank dat een sollicitant geweigerd kan worden wanneer die geen hand wil geven. De Commissie Gelijke Behandeling was het eens met deze uitspraak – er is geen sprake van een inbreuk op het recht van gelijke behandeling. Immers, niet de religie van de sollicitant, maar zijn onwil om zich tijdens de sollicitatieprocedure coöperatief op te stellen had geleid tot diens afwijzing. Diezelfde moslim wilde later op basis van zijn religie niet opstaan voor de rechters toen zij de zaal betraden. De Rotterdamse rechtbank oordeelde toen dat hij dat op basis van zijn diepe religieuze gronden niet hoefde te doen. Hirsch Ballin van het CDA was het daar niet mee eens en vond dat iedereen moet opstaan voor de Nederlandse magistraten.

Tot slot zag Job Cohen zich met een soortgelijk dilemma geconfronteerd toen in Slotervaart straat begeleiders‘ vrouwelijke klanten geen hand wilde geven. Job Cohen gaf hen gelijk, maar zijn eigen fractie diende een motie in om deze straat begeleiders te ontslaan. De motie heeft het niet gered.

Recapitulatie: hoe verhoudt de ambtenaar zich tot zijn grondrechten?

Remco Nehmelman zegt dat de bovenstaande casi handelen over hoe ambtenaren zich verhouden tot hun constitutionele rechten. Nehmelman formuleert tot slot heel kernachtig hoe de verhouding tussen ambtenaar en diens grondrechten zich dienen te verhouden:

wanneer je als ambtenaar werkt, handel je namen de staat en niet als individu. Dus moet dit individu in de hoedanigheid van ambtenaar accepteren dat zijn constitutionele rechten worden ingeperkt wanneer hij handelt namens de staat. De staat heeft namelijk de verplichting zich neutraal op te stellen en ambtenaren hebben de plicht om geen uitdrukking te geven aan hun persoonlijke opvattingen. En dus kan het niet dragen van religieuze symbolen of het geven van een hand verplicht worden gesteld.

 

Juridische blik op de scheiding tussen kerk en staat van Remco Nehmelman

Remco Nehmelman over de Scheiding tussen kerk en staat in Nederland Remco Nehmelman is professor publiek organisatierecht en was eerder werkzaam als hoofddocent staats- en bestuursrecht te Utrecht. In die hoedanigheid weet hij aan de hand van jurisprudentie een...
Lees Meer

De Noodzaak van moreel en politiek secularisme Paul Cliteur

De Noodzaak van moreel en politiek secularisme, Paul Cliteur De scheiding van moraal en religie Paul Cliteur schrijf dat Europa zich van andere culturen of beschavingen onderscheidt door één belangrijke waarde of ideaal in het bijzonder – het secularisme. Dit is een...
Lees Meer

De Seculiere Kieswijzer

...
Lees Meer

Machteld Zee uitgeroepen tot atheïst van het jaar 2017

11-06-2017, Houten. Machteld Zee, auteur van het boek Heilige Identiteiten, op weg naar een Shariastaat? is vandaag uitgeroepen tot atheïst van het jaar op een symposium van het Atheïstisch Verbond. Reden tot de uitroeping is haar onderzoek naar de shariaraden in...
Lees Meer

Wie is er bang voor Mohammed? Marcel Hulspas boekrecensie

Politiek en islamkritiek zijn de afgelopen jaren steeds meer met elkaar verweven geraakt. Het is Marcel Hulspas in 'Wie is er bang voor Mohammed?' daarentegen gelukt om een overzicht te geven van de belangrijkste elementen en ontwikkelingen van de islam zonder daarbij...
Lees Meer

10 merkwaardige manieren waarop de kerk als staat optreedt tijdens de Republiek

De kerk op wereldlijk terrein onder de republiek , door Mr. S.J. Fockema Andreae (1952) De scheiding tussen kerk en staat in Nederland is niet iets dat abrupt tot stand is gekomen. Daarentegen is het een geleidelijk proces geweest, dat met horten en stoten langzaam de...
Lees Meer

Wat is het atheïsme en wat gelooft een atheïst?

Wat het atheïsme is en wat atheïsten geloven, daarover bestaan veel misvattingen. Binnen de westerse wereld is met name Amerika een goed voorbeeld van een land waar misvattingen over het atheïsme wijd verspreid zijn. Buiten het Westen kun je ook veel incorrecte...
Lees Meer