Waarom de-secularisatie in Turkije een crash in slow motion is • Het Secularisme Instituut
Matthijs Brugman

Matthijs Brugman

Auteur

Matthijs is fiscalist en studeert Crisis & Security Management aan de Universiteit van Leiden. In zijn vrije tijd houdt hij zich graag bezig met (geo)politiek, economie en geschiedenis.

Op 27 juni 2017 heeft de minister van onderwijs van Turkije aangekondigd om het onderwijsprogramma op enkele essentiële punten te herzien. Vanaf het collegejaar 2019-2020 zal er op middelbare scholen geen les meer worden gegeven over de evolutietheorie, een fundamentele theorie in de moderne biologie. In de media worden al snel vergelijkingen gemaakt met andere landen zoals Saoedi-Arabië. In dit land wordt de evolutietheorie kort aangehaald als een ‘verzinsel van Charles Darwin, die tracht de creatie van de mensheid door Allah te ontkennen’.

In het kader van de hervormingen heeft het ministerie van onderwijs ook besloten om de aanwezigheid en de relevantie van secularisme in het staatsbestel af te zwakken. In dit artikel nemen we deze twee ontwikkelingen onder de loep. Zeker gezien de historie van de Turkse staat zijn deze ontwikkelingen voor het land zelf, maar ook voor andere (semi-) religieuze staten van groot belang.

TURKSE KRITIEK OP DE EVOLUTIETHEORIE

De vergelijkingen met Saoedi-Arabië zijn passend, omdat religieuze argumenten, net als daar, direct of indirect de doorslag hebben gegeven in de behandeling van de evolutietheorie. De kritiek die de Turkse onderwijsminister levert kan worden opgesplitst in drie categorieën:

  • De theorie is te ingewikkeld
  • De theorie is controversieel
  • De theorie is betwistbaar

Is de evolutietheorie ‘te ingewikkeld’ om te doceren?

De ingewikkeldheid van de stof zou in mijn optiek geen bezwaar moeten opleveren voor het doceren van deze fundamentele theorie. Hoewel de minister dit argument als eerste aanvoert en hiermee tracht te rechtvaardigen dat het wel op de universiteit wordt gegeven, is dit mijns inziens niet doorslaggevend. De evolutietheorie kan kort worden samengevat als de verklaring voor de verandering van organismen over lange periodes, lees miljoenen jaren. Met een voorbeeld zal ik schetsen wat de evolutietheorie verklaart:

De evolutie van de schildpad

De schildpad had vroeger geen schild, maar een een stel uitstekende ribbende die hij gebruikte om zich vast te zetten in de grond en om zo de poten makkelijker te kunnen gebruiken voor het graven. Het heeft indertijd dus niet gefungeerd als bescherming, maar als ankerpunt. Het nageslacht heeft dusdanige veranderingen ondergaan in de genetische code, dat de ribben zich verder uitstrekten om bescherming te gaan vormen, wat de voortplantingskansen verder vergrootte. Dit is ook de essentie van de theorie: het betreft willekeurige veranderingen in het DNA tijdens voortplanting die het nageslacht een voordeel of een nadeel opleveren ten opzichte van de soortgenoten.

En ‘te controversieel’?

Het zwaartepunt ligt mijns inziens meer bij de de ‘controverse’, wat door de critici ook wel wordt omschreven als ‘in strijd met islamitische waarden’. In alle abrahamitische religies wordt de schepping toegeschreven aan een enkele god, die de wereld perfect heeft gecreëerd. Er is dan ook geen behoefte aan een verdere ontwikkeling in de vorm van evolutie. Hoewel het begrip van evolutie tegenwoordig ook door de meerderheid van religieuze academici wordt onderschreven, is er binnen de fundamentalistische kringen weinig steun voor. Evolutie impliceert namelijk dat de dieren- en plantenwereld zich continu aan het veranderen is. Dit is in de visie van veel gelovigen onverenigbaar met hun wereldbeeld van een perfecte schepping. Andere gelovigen hebben de evolutie omarmd en schrijven die aan een god toe.  

LEES OOK:  In gesprek met Eppo Bruins: Religieus Onderwijs (ChristenUnie)
Het probleem met het ‘controverse’ argument, is dat dit verdere afbreuk aan de seculiere beginselen van Turkije zal doen. Turkije was vroeger het boegbeeld van de seculiere beweging. Hier zag men het perfecte voorbeeld van een land met een sterk religieuze bevolking, waarbij de staat volledige religieus-neutraal optrad. Dit was de opzet van de grondlegger van de huidige Turkse staat; Mustafa Kemal Atatürk. Onder zijn grondwetshervormingen in 1924 werd de religieuze staat (het kalifaat) afgeschaft, kwam er een representatieve democratie en werden de traditioneel religieuze instellingen seculier. Ook vrouwenkiesrecht werd ingevoerd. Het doel van deze hervormingen was het omvormen van de Turkse staat tot een staat die veel overeenkomsten vertoont met de Europese staten, die indertijd werden gezien als intellectueel en wetenschappelijk superieur.
Mustafa Kemal Atatürk
Met de huidige AK-partij aan de macht in Turkije, die overigens een groot deel van de Turkse burgers vertegenwoordigt, lijkt er weer een verandering van visie op te treden met het oog op de seculiere maatschappij. Meerdere malen is er door hoogwaardigheidsbekleders betoogd dat de huidige regels ‘oneerlijk’ zijn voor religieuze instellingen. Waar de AK-partij op uit is, is de verdere ontbinding van seculiere beginselen. Religieuze, lees islamitische, waarden moeten in hun ogen weer het primaat hebben. Deze insteek gaat lijnrecht tegen de gedachten van de Kemalistische hervormingen van 1924 in. Hoewel de seculiere beginselen op het moment nog goed in de Turkse maatschappij zijn verankerd en Atatürk als held bekend staat (overal in het land treft men beelden, posters en kunstwerken van de hervormer aan), is de AK-partij onder leiding van President Erdogan bezig met het weghakken van deze onmisbare beginselen. Saillant detail is dat Erdogan wel bezig is met het prijzen van Atatürk en waar die voor stond. De tegenstrijdigheid is bijna niet te duiden met een voorbeeld, omdat dit zelf een zuiver voorbeeld is van het een zeggen en het ander doen. Omdat het voor de AK-partij lastig is om enerzijds Atatürk’s nalatenschap te prijzen en anderzijds de islam een prominentere rol te laten spelen in de maatschappij, is zij druk bezig met het schrappen van verwijzingen naar seculiere beginselen in de literatuur op school. Een vergelijking met de ontkenning van de Armeense genocide komt niet uit de lucht vallen, deze vorm van negationisme is schadelijk voor het imago van Turkije in binnen- en buitenland en moet worden voorkomen.
LEES OOK:  In gesprek met: Sandra Beckerman (SP) over Religieus Onderwijs

‘Betwistbaar’?

In de grotere discussies van onze tijd, zoals klimaatverandering en de schadelijke effecten van roken, zijn door de tegenstanders van de voorgestane beleidswijzigingen altijd de volgende argumenten gebruikt, in chronologische volgorde:

  • ‘er is geen probleem’,
  • ‘er is wel een probleem maar de wetenschap heeft het niet juist gediagnosticeerd’
  • en: ‘er is geen wetenschappelijk consensus over de oorzaak van het probleem’.

Dit gaat vaak gepaard met het in twijfel trekken van wel onderzochte en goed begrepen wetenschappelijk theorieën. Dit is niet anders bij de evolutietheorie die vanaf het begin af aan religieuze kritiek heeft moet verduren. Ook dit argument is lang niet zo relevant voor de beleidswijzigingen van Turkije als het hiervoor genoemde. Daarbij komt ook nog eens dat er helemaal geen noemenswaardige aanmerkingen zijn op de evolutietheorie. De voornaamste kritiek wordt geuit door ‘wetenschappers’ die vaak helemaal geen relevante opleiding hebben gevolgd. De vorm van de kritiek richt zich vaak op het ontbreken van soort-naar-soort evolutie en het niet daadwerkelijk kunnen observeren van evolutie omdat dit over lange termijn zou gebeuren. De antwoorden op deze kritiek zijn te gespecialiseerd om in dit artikel te bespreken, maar ik laat dit de revue passeren, omdat deze kritiek ziet op aspecten van evolutie die helemaal niet ter discussie staan. Het belangrijke van deze argumenten is nu juist, dat de groep die ze propageert, het zelf helemaal niet gelooft. De argumenten zijn alle vele malen weerlegd en toch blijven ze terugkeren. Dit is de essentie van religieuze dogma’s, ondanks feitelijke weerleggingen blijven de gelovigen er toch in geloven.

Wat zijn de implicaties van deze beleidswijziging?

De vergelijking met Saoedi-Arabië is passend aangezien daar op dit moment dezelfde redenen worden aangevoerd om geen evolutietheorie in middelbare scholen. Er heerst in beide landen een (groeiende) vraag naar verregaande islamisering, alhoewel ook tegenbewegingen actief zijn. Om te kunnen zien wat deze islamisering voor gevolgen kan hebben voor Turkije, kan worden gekeken naar de staatsinrichting in Saoedi-Arabië en rol die de ideologische islam kent. In deze landen kan en wordt de Koran (verkeerd) geïnterpreteerd met als doel de vrouw te onderdrukken, godslastering strafbaar te stellen en andersdenkenden het zwijgen op te leggen. Dit zijn ongewenste ontwikkelingen, die nu in de hand worden gewerkt door het prominenter plaatsen van de islam binnen de samenleving. Zeker met het oog op de eventuele toetreding van Turkije tot de Europese Unie zijn deze ontwikkelingen ongewenst. We kunnen dan ook alleen maar hopen dat Brussel zijn rug recht houdt en Ankara hier op aanspreekt.