Selecteer een pagina

Wat het atheïsme is en wat atheïsten geloven, daarover bestaan veel misvattingen. Binnen de westerse wereld is met name Amerika een goed voorbeeld van een land waar misvattingen over het atheïsme wijd verspreid zijn. Buiten het Westen kun je ook veel incorrecte opvattingen vinden over wat een atheïst is. Soms raken deze denkbeelden aan spookverhalen. In Nederland zijn deze misvattingen in mindere mate aanwezig dan in andere delen van de wereld. Toch kun je ze hier ook tegenkomen. Daarom lees je hier wat het atheïsme is en wat het niet is.

Etymologie van “atheïsme”

Het woord “atheïsme” is eigenlijk een samentrekking van twee woorden. Het woord “a” is een ontkenning of een negatie en betekent dus “niet” of “zonder” X, waarbij X vanalles kan zijn. In het geval van atheïsme is deze X het “theïsme”. Dit is het tweede woord waaruit het woord atheïsme bestaat. Dit tweede woord is weer afgeleid van “theos”, wat god betekent.

Een atheïst is dus letterlijk “niet een theïst”

Wat opvalt is hoe weinig het woord atheïst dus eigenlijk zegt. Het zegt niets over wat de persoon die zich atheïst noemt wel gelooft. Het enige dat gezegd woord is “ik noem mijzelf geen theïst”. Om te kunnen beschrijven wat een atheïst is, zul je dus ook moeten weten wat een theïst is. maar zodra je dit weet, weet je eigenlijk nog steeds niet zoveel. Daarmee beperk je alleen enkele mogelijkheden van wat de persoon die zich atheïst noemt anders wél zou kunnen zijn.

Hieruit volgt dat er een oneindig aantal ideeën bestaat waarin een atheïst kan geloven. Er zijn heel veel verschillende soorten atheïsten. Van hoogbegaafd tot zwakbegaafd, van rijk tot arm, van aardig tot onuitstaanbaar, van altruïstisch tot egoïstisch – je kunt niet weten hoe iemand is, als je alleen maar weet dat hij zich een atheïst, dus “niet een theïst” noemt.

“Alle atheïsten zijn immoreel”

Nu wij weten dat het atheïsme niets zegt over wat iemand gelooft, maar alleen iets zegt over wat hij niet gelooft, zien wij meteen hoe problematisch het is om universalistische uitspraken te doen over deze groep. Met andere woorden: “Alle atheïsten zijn immoreel”, of “alle atheïsten luisteren naar satanistische metal” zijn uitspraken die je wel kunt doen, maar die niet kloppen. Wel kun je zeggen “sommige atheïsten zijn immoreel” en “sommige atheïsten luisteren naar satanistische metal”. Maar tegelijkertijd is waar: “sommige atheïsten leven een ethisch bestaan” en “sommige atheïsten hebben een hekel aan satanistische metal”.

Een ergernis die bij veel atheïsten voorkomt, is dat zij op één hoop worden gegooid met andere atheïsten. Het zijn van een atheïst an sich zegt niets over wat je wél vindt en het is mogelijk dat je niets met een andere atheïst gemeen hebt behalve het feit dat jullie beiden jezelf niet als “een theïst” beschrijven.

Het is zelfs mogelijk dat je als theïst meer gemeen hebt met een atheïst dan met andere theïsten. Zo kunnen jullie bijvoorbeeld beiden viool spelen en de Mount Everest hebben beklommen, terwijl niemand in je kerk dat kan zeggen. Ook kan het waardevol zijn om een atheïst te vragen naar wat hij of zij wel gelooft. Wellicht kom je erachter dat wat jij als theïst gelooft, best wel dichtbij concepten van de atheïst staat als oneindigheid en moreel handelen.

Epistemologische varianten van atheïsme

Epistemologie, of de kennisleer, is een ontzettend interessante tak van sport. Het stelt vragen als

  • Wat is kennis?
  • Kunnen wij zekere kennis verwerven?
  • Hoe komen wij tot kennis?

De strikte betekenis van het atheïsme is bescheiden in zijn ambitie. Het beschrijft de toestand van een individu dat niet gelooft in het concept van god zoals dat door theïsten wordt gegeven. Het maakt geen harde epistemologische claims. Enkel geeft dit atheïsme aan niet overtuigd te zijn door de bewijzen die voor het bestaan van god worden gegeven door theïsten.

Sterk atheïsme (positief en negatief)

Een andere variant van het atheïsme, zou je het “sterke atheïsme” kunnen noemen. Het sterke atheïsme beschrijft de overtuiging zeker te weten dat god niet bestaat. Om een sterke atheïst te zijn, zul je dus een idee moeten hebben van wat kennis is; moeten geloven dat wij zekere kennis kunnen verwerven en overtuigd moeten zijn dat je weet hoe je tot kennis komt.

Er zijn enige problemen met deze stellingname. Hoe bewijs je namelijk non existentie? Wel is waar dat:

Absence of evidence is evidence of absence.

Maar is een bewijsmiddel (evidence) ook een sluitend, onomstootbaar bewijs (proof)? Mij is het in elk geval nog niet gelukt om de non existentie van enig object te bewijzen. Dat is naar mijn mening ook direct de reden dat de discussie over het bestaan van god een gebed zonder eind is. Tegelijkertijd kan men wel iets zeggen over de waarschijnlijkheid van het bestaan van god; namelijk dat die afneemt naarmate de tijd toeneemt zonder een bewijs te leveren.

Logische inconsistentie kan wel worden gezien als een bewijs voor het niet bestaan van datgeen dat logisch inconsistent is. Het enige dat je hiervoor moet aannemen, is dat zowel “A” als “niet A”, een uitsluitingsgrond is voor bestaan. Als god wordt beschreven in zulke termen, en deze termen kunnen worden aangetoond niet samen te kunnen, dan kan god niet bestaan op de manier zoals is voorgesteld. Deze denkwijze is die van het negatieve sterke atheïsme.

Epicurus

Een bekend, ja beroemd voorbeeld van deze argumentatievorm is het argument van Epicurus. Het stelt het probleem van het lijden aan de kaak, in de vorm van een reductio ad absurdum. Er wordt namelijk verondersteld dat:

  1. God is omnipotent (hij kan alles)
  2. God is omnibenevolent (hij heeft het beste met alles en iedereen voor)
  3. Als we om ons heen kijken, is zien wij lijden – er bestaat kwaad
  4. Dan is God ofwel niet in staat om het kwaad op te heffen, of hij kan het maar doet het niet.
  5. Als hij het niet kan opheffen is hij niet omnipotent
  6. Als hij het niet wil opheffen is hij niet omnibenevolent
  7. Als hij wil noch kan, waarom zou je hem dan nog God noemen?
  8. Waar komt kwaad vandaan, als hij het kwaad zowel kan als wil opheffen?

Het antwoord op het probleem van het lijden van Epicurus komt in verschillende vormen. Je ziet theologen verschillende gedachtenkronkels maken om bijvoorbeeld te beargumenteren dat het lijden kwaad lijkt, maar uiteindelijk goed is. Zo zou “goed” niets betekenen zonder vrije wil en de vrije wil behelst de mogelijkheid van lijden en het kwaad.

Een andere vorm om met ogenschijnlijke contradicties om te gaan, is een mystieke opvatting van god. Uitingen hiervan zijn frasen als Deus est visibilium et invisibilium – god is zowel zichtbaar als onzichtbaar. Dit is regelrecht in strijd met de aanname dat het onmogelijk is dat zowel “A” als “niet A” het geval is.

Dat is gelijk waar het debat over het bestaan van god doodslaat – rationalisme wordt dan ontkend, wat ons enige vehikel is om ook maar iets te kunnen weten. Men zou kunnen vragen wat het idee van god dan nog betekent, wanneer er geen enkele mogelijke propositie over valt te formuleren. hebben we het dan over etwas Unbestimmtes?

So why call him God?

Zou Epicurus zeggen.

Een beginpunt voor het secularisme

Als het dan een gevoel beschrijft van verwondering over het bestaan, de indrukwekkende, mooie en soms beangstigende uitgestrektheid van het heelal, of een overweldigend gevoel van naastenliefde; dan wordt er uitdrukking gegeven aan een cognitieve toestand die óók door atheïsten wordt of kan worden ervaren.

Het zou deze gemoedstoestand – deze vervulling met ontzag voor de realiteit waarin wij ons met zijn allen begeven -, kunnen zijn die de gemene deler vormt die de mensheid verbindt. De aanname dat er minstens één zo’n gedeelde waarde valt te ontwaren in de pluriformiteit van individuen en groepen, is het beginpunt van het argument voor secularisme.

Om tot een einde te komen. Toen Máxima zei “Dé Nederlander bestaat niet”, had zij het over atheïsten kunnen hebben. “Dé Atheïst” bestaat niet – het is een diverse groep, dat doorgaans wat sceptisch in het leven staat, maar daar is ook alles mee gezegd.

Het zou op mondiaal niveau een positieve ontwikkeling zijn om te zien dat bepaalde vooroordelen jegens atheïsten die uiterst laatdunkend zijn en soms desastreus in zijn gevolg, worden ontmanteld. In plaats daarvan zouden de religieuze groeperingen – en ik kijk op dit tijdsgewricht met name de islam indringend aan -, zich kunnen richten op een herbezinning op wat eens de raison d’être van religie was: verwondering over alle aspecten van het bestaan en de behoefte om op enigerlei wijze uitdrukking te geven aan dat waar woorden soms tekort aan schieten. Het besef dat dit sentiment universeel is en bestaat in Rome en in Jeruzalem, maar ook in Mekka, Lhasa én Athene; is de noodzakelijke randvoorwaarde om vreedzaam met elkaar samen te leven op een globe die met de dag kleiner wordt.

De Seculiere Kieswijzer

...
Lees Meer

10 merkwaardige manieren waarop de kerk als staat optreedt tijdens de Republiek

De kerk op wereldlijk terrein onder de republiek , door Mr. S.J. Fockema Andreae (1952) De scheiding tussen kerk en staat in Nederland is niet iets dat abrupt tot stand is gekomen. Daarentegen is het een geleidelijk proces geweest, dat met horten en stoten langzaam de...
Lees Meer

Wat is het atheïsme en wat gelooft een atheïst?

Wat het atheïsme is en wat atheïsten geloven, daarover bestaan veel misvattingen. Binnen de westerse wereld is met name Amerika een goed voorbeeld van een land waar misvattingen over het atheïsme wijd verspreid zijn. Buiten het Westen kun je ook veel incorrecte...
Lees Meer

De Noodzaak van moreel en politiek secularisme Paul Cliteur

De Noodzaak van moreel en politiek secularisme, Paul Cliteur De scheiding van moraal en religie Paul Cliteur schrijf dat Europa zich van andere culturen of beschavingen onderscheidt door één belangrijke waarde of ideaal in het bijzonder – het secularisme. Dit is een...
Lees Meer

Wie is er bang voor Mohammed? Marcel Hulspas boekrecensie

Politiek en islamkritiek zijn de afgelopen jaren steeds meer met elkaar verweven geraakt. Het is Marcel Hulspas in 'Wie is er bang voor Mohammed?' daarentegen gelukt om een overzicht te geven van de belangrijkste elementen en ontwikkelingen van de islam zonder daarbij...
Lees Meer

Juridische blik op de scheiding tussen kerk en staat van Remco Nehmelman

Remco Nehmelman over de Scheiding tussen kerk en staat in Nederland Remco Nehmelman is professor publiek organisatierecht en was eerder werkzaam als hoofddocent staats- en bestuursrecht te Utrecht. In die hoedanigheid weet hij aan de hand van jurisprudentie een...
Lees Meer

Machteld Zee uitgeroepen tot atheïst van het jaar 2017

11-06-2017, Houten. Machteld Zee, auteur van het boek Heilige Identiteiten, op weg naar een Shariastaat? is vandaag uitgeroepen tot atheïst van het jaar op een symposium van het Atheïstisch Verbond. Reden tot de uitroeping is haar onderzoek naar de shariaraden in...
Lees Meer