Wat is het atheïsme en wat gelooft een atheïst? • Het Secularisme Instituut

Wat het atheïsme is en wat atheïsten geloven, daarover bestaan veel misvattingen. Binnen de westerse wereld is met name Amerika een goed voorbeeld van een land waar misvattingen over het atheïsme wijd verspreid zijn. Buiten het Westen kun je ook veel incorrecte opvattingen vinden over wat een atheïst is. Soms raken deze denkbeelden aan spookverhalen. In Nederland zijn deze misvattingen in mindere mate aanwezig dan in andere delen van de wereld. Toch kun je ze hier ook tegenkomen. Daarom lees je hier wat het atheïsme is en wat het niet is.

Etymologie van “atheïsme”

Het woord “atheïsme” is eigenlijk een samentrekking van twee woorden. Het woord “a” is een ontkenning of een negatie en betekent dus “niet” of “zonder” X, waarbij X vanalles kan zijn. In het geval van atheïsme is deze X het “theïsme”. Dit is het tweede woord waaruit het woord atheïsme bestaat. Dit tweede woord is weer afgeleid van “theos”, wat god betekent.

Een atheïst is dus letterlijk “niet een theïst”

Wat opvalt is hoe weinig het woord atheïst dus eigenlijk zegt. Het zegt niets over wat de persoon die zich atheïst noemt wel gelooft. Het enige dat gezegd wordt is “ik noem mijzelf geen theïst”. Om te kunnen beschrijven wat een atheïst is, zul je dus ook moeten weten wat een theïst is. maar zodra je dit weet, weet je eigenlijk nog steeds niet zoveel. Daarmee beperk je alleen enkele mogelijkheden van wat de persoon die zich atheïst noemt anders wél zou kunnen zijn.

Hieruit volgt dat er een oneindig aantal ideeën bestaat waarin een atheïst kan geloven. Er zijn heel veel verschillende soorten atheïsten. Van hoogbegaafd tot zwakbegaafd, van rijk tot arm, van aardig tot onuitstaanbaar, van altruïstisch tot egoïstisch – je kunt niet weten hoe iemand is, als je alleen maar weet dat hij zich een atheïst, dus “niet een theïst” noemt.

“Alle atheïsten zijn immoreel”

Nu wij weten dat het atheïsme niets zegt over wat iemand gelooft, maar alleen iets zegt over wat hij niet gelooft, zien wij meteen hoe problematisch het is om universalistische uitspraken te doen over deze groep. Met andere woorden: “Alle atheïsten zijn immoreel”, of “alle atheïsten luisteren naar satanistische metal” zijn uitspraken die je wel kunt doen, maar die niet kloppen. Wel kun je zeggen “sommige atheïsten zijn immoreel” en “sommige atheïsten luisteren naar satanistische metal”. Maar tegelijkertijd is waar: “sommige atheïsten leven een ethisch bestaan” en “sommige atheïsten hebben een hekel aan satanistische metal”.

Een ergernis die bij veel atheïsten voorkomt, is dat zij op één hoop worden gegooid met andere atheïsten. Het zijn van een atheïst an sich zegt niets over wat je wél vindt en het is mogelijk dat je niets met een andere atheïst gemeen hebt behalve het feit dat jullie beiden jezelf niet als “een theïst” beschrijven.

Het is zelfs mogelijk dat je als theïst meer gemeen hebt met een atheïst dan met andere theïsten. Zo kunnen jullie bijvoorbeeld beiden viool spelen en de Mount Everest hebben beklommen, terwijl niemand in je kerk dat kan zeggen. Ook kan het waardevol zijn om een atheïst te vragen naar wat hij of zij wel gelooft. Wellicht kom je erachter dat wat jij als theïst gelooft, best wel dichtbij concepten van de atheïst staat als oneindigheid en moreel handelen.

Epistemologische varianten van atheïsme

Epistemologie, of de kennisleer, is een ontzettend interessante tak van sport. Het stelt vragen als

  • Wat is kennis?
  • Kunnen wij zekere kennis verwerven?
  • Hoe komen wij tot kennis?

De strikte betekenis van het atheïsme is bescheiden in zijn ambitie. Het beschrijft de toestand van een individu dat niet gelooft in het concept van god zoals dat door theïsten wordt gegeven. Het maakt geen harde epistemologische claims. Enkel geeft dit atheïsme aan niet overtuigd te zijn door de bewijzen die voor het bestaan van god worden gegeven door theïsten.

Sterk atheïsme (positief en negatief)

Een andere variant van het atheïsme, zou je het “sterke atheïsme” kunnen noemen. Het sterke atheïsme beschrijft de overtuiging zeker te weten dat god niet bestaat. Om een sterke atheïst te zijn, zul je dus een idee moeten hebben van wat kennis is; moeten geloven dat wij zekere kennis kunnen verwerven en overtuigd moeten zijn dat je weet hoe je tot kennis komt.

Er zijn enige problemen met deze stellingname. Hoe bewijs je namelijk non existentie? Wel is waar dat:

Absence of evidence is evidence of absence.

Maar is een bewijsmiddel (evidence) ook een sluitend, onomstootbaar bewijs (proof)? Mij is het in elk geval nog niet gelukt om de non existentie van enig object te bewijzen. Dat is naar mijn mening ook direct de reden dat de discussie over het bestaan van god een gebed zonder eind is. Tegelijkertijd kan men wel iets zeggen over de waarschijnlijkheid van het bestaan van god; namelijk dat die afneemt naarmate de tijd toeneemt zonder een bewijs te leveren.

Logische inconsistentie kan wel worden gezien als een bewijs voor het niet bestaan van datgeen dat logisch inconsistent is. Het enige dat je hiervoor moet aannemen, is dat zowel “A” als “niet A”, een uitsluitingsgrond is voor bestaan. Als god wordt beschreven in zulke termen, en deze termen kunnen worden aangetoond niet samen te kunnen, dan kan god niet bestaan op de manier zoals is voorgesteld. Deze denkwijze is die van het negatieve sterke atheïsme.

Epicurus

Een bekend, ja beroemd voorbeeld van deze argumentatievorm is het argument van Epicurus. Het stelt het probleem van het lijden aan de kaak, in de vorm van een reductio ad absurdum. Er wordt namelijk verondersteld dat:

  1. God is omnipotent (hij kan alles)
  2. God is omnibenevolent (hij heeft het beste met alles en iedereen voor)
  3. Als we om ons heen kijken, is zien wij lijden – er bestaat kwaad
  4. Dan is God ofwel niet in staat om het kwaad op te heffen, of hij kan het maar doet het niet.
  5. Als hij het niet kan opheffen is hij niet omnipotent
  6. Als hij het niet wil opheffen is hij niet omnibenevolent
  7. Als hij wil noch kan, waarom zou je hem dan nog God noemen?
  8. Waar komt kwaad vandaan, als hij het kwaad zowel kan als wil opheffen?

Het antwoord op het probleem van het lijden van Epicurus komt in verschillende vormen. Je ziet theologen verschillende gedachtenkronkels maken om bijvoorbeeld te beargumenteren dat het lijden kwaad lijkt, maar uiteindelijk goed is. Zo zou “goed” niets betekenen zonder vrije wil en de vrije wil behelst de mogelijkheid van lijden en het kwaad.

Machteld Zee uitgeroepen tot atheïst van het jaar 2017

Machteld Zee is uitgeroepen tot atheïst van het jaar 2017. Dat gebeurde op een bijeenkomst van het Atheïstisch Verbond. Reden tot de uitroepen was haar boek ‘Heilige Identiteiten, op weg naar een shariastaat?’.

Lees Meer

Waarom de-secularisatie in Turkije een crash in slow motion is

Hoe onder Erdogan het darwinisme en het secularisme langzaam uit het Turkse onderwijs verdwijnt.

Lees Meer

Heilige Identiteiten, op weg naar een shariastaat? recensie Machteld Zee

  'Heilige identiteiten op weg naar een shariastaat?' van Machteld Zee Is een krachtig pleidooi tegen de (verdere) invoering van de sharia in Europa. Het is vooral ook een waarschuwing dat we niet moeten denken dat het allemaal vanzelf wel goed zal komen....
Lees Meer

Islamisering daar zit een keurig plan achter

Door Marcel Hulspas. Nu lijkt Indonesië dus aan de beurt. Alhoewel de rechtszaak tegen gouverneur Ahok van Jakarta nog zeker niet is afgerond (de zaak wordt hervat op 3 januari), kan de hele affaire nu al beschouwd worden als een grote overwinning van de conservatieve...
Lees Meer

10 merkwaardige manieren waarop de kerk als staat optreedt tijdens de Republiek

De kerk op wereldlijk terrein onder de republiek , door Mr. S.J. Fockema Andreae (1952) De scheiding tussen kerk en staat in Nederland is niet iets dat abrupt tot stand is gekomen. Daarentegen is het een geleidelijk proces geweest, dat met horten en stoten langzaam de...
Lees Meer

Anaximenes van Milete

Anaximenes van Milete werd geboren in het jaar van de zonsverduistering die Thales voorspeld had: in 585 voor de gewone jaartelling. Hij was een natuurfilosoof en sterrenkijker, met een pantheïstische opvatting van god. Anaximenes en de Perzische koning Van de...
Lees Meer

In gesprek met Eppo Bruins: Religieus Onderwijs (ChristenUnie)

Eppo Bruins is Kamerlid voor de ChristenUnie en o.a. actief als woordvoerder onderwijs. Als onderdeel van ons onderzoek naar de meningen van de Kamerleden over religieus onderwijs, raakten wij in gesprek met dhr. Bruins. Hieronder vindt u de reactie van Eppo Bruins op...
Lees Meer

Wie is er bang voor Mohammed? Marcel Hulspas boekrecensie

Politiek en islamkritiek zijn de afgelopen jaren steeds meer met elkaar verweven geraakt. Het is Marcel Hulspas in 'Wie is er bang voor Mohammed?' daarentegen gelukt om een overzicht te geven van de belangrijkste elementen en ontwikkelingen van de islam zonder daarbij...
Lees Meer

Bardot, Fallaci, Houellebecq en Wilders ~ Paul Cliteur

Paul Cliteur betoogt in Bardot, Fallaci, Houellebecq en Wilders dat de vrijheid van meningsuiting moet worden verdedigd. Hij geeft op heldere wijze aan dat de vrijheid van meningsuiting te lijden heeft onder een misvatting van het concept tolerantie. Tolerantie betekent namelijk eigenlijk dat men zich tolerant opstelt ten opzichte van meningen waarmee men het juist niet eens is.

Lees Meer

De Seculiere Kieswijzer

De seculiere kieswijzer 2017 is een initiatief van Het Secularisme Instituut . In aanloop naar de verkiezingen van 15 maart 2017 deden wij onderzoek naar de rol van religie in de verkiezingsprogramma's van alle Nederlandse politieke partijen. Centraal daarbij stond de...
Lees Meer